Ik herinnerde me niets meer van AS TEARS GO BY, het debuut van Wong Kar-wai uit 1988, dus tijd om deze weer eens te kijken. Het speelt zich af in Kowloon en Lantau, allebei deel van Hong Kong. Ah Wah (Andy Lau) is een kleine crimineel, die verbonden is aan een bende waar de onderlinge concurrentie moordend is, op het letterlijke af. Zijn “kleine broer” Fly (Jackie Cheung) wil zich bewijzen, wil naam maken en daagt daarbij de anderen voortdurend uit, met soms bijna fatale gevolgen. Ah Wah moet telkens voor hem in de bres springen. Wanneer zijn nicht Ah Ngor (de nog zeer jonge maar wel al betoverende Maggie Cheung) hem bezoekt en ze verliefd op elkaar worden begint Ah Wah te dromen van een ander bestaan, van liefde en zonder hectiek en geweld de dag doorbrengen, maar zijn loyaliteit naar Fly zit in de weg. AS TEARS GO BY is een rauwe, bij vlagen erg gewelddadige film, waarin soms al het camerawerk doorschemert dat Wong in latere films met Christopher Doyle zal uitwerken en perfectioneren: vreemde kleurstellingen, hectiek, stop motion (alsof de camera de hik heeft). Er zit een scène in die ik me goed herinnerde, hoewel ik dacht dat deze in Wong Kar-wai’s volgende film DAYS OF BEING WILD zat (waarin overigens hetzelfde trio meespeelt): het moment waarop Ah Ngor en Ah Wah bij de bushalte afscheid van elkaar nemen, en zij zich realiseert dat ze hem nooit meer zal zien, eindigend met een minutenlange close up van haar gezicht, waarover uiteindelijk een traan stroomt. Een moment van intense treurigheid die diep in de ziel snijdt.

zie ook bij MEAN STREETS, die de inspiratie vormde voor deze film.

Nadat ik gisteren het stukje over AS TEARS GO BY (zie aldaar) had geschreven las ik dat Wong Kar-wai voor die film geïnspireerd was geweest door MEAN STREETS uit 1973 van Martin Scorsese over het dagelijkse, richtingloze leven van een paar kleine criminelen in Little Italy, New York. Dus aanleiding om die weer eens te bekijken, en inderdaad, ik zie de sterke overeenkomsten. Met name het geschetste milieu en de relatie tussen Charlie (Harvey Keitel) en Johnny Boy (Robert De Niro) komen sterk overeen. Ook hier probeert Charlie de zaak te sussen telkens als onberekenbaar en ongeleid projectiel Johnny Boy bij de mensen met wie samengewerkt moet worden het bloed onder de nagels vandaan treitert. Charlies preocuppatie met religie zien we bij Wong echter niet terug en ook zijn relatie met Teresa (Amy Robinson) is heel anders dan die tussen Ah Wah en Ah Ngor, hoewel ook zij een nicht is, deze keer van Johnny Boy. MEAN STREETS betekende de grote doorbraak voor Scorsese, voor Keitel en voor De Niro. MEAN STREETS is cinematografische geschiedenis, waarin Scorsese put uit zijn eigen jeugd, wat hij om zich heen zag, met Johnny Boy als personificatie van zijn oom, en ijzersterke deels geïmproviseerde performances van Keitel en vooral De Niro, maar, hoe goed ook, stiekem prefereer ik AS TEARS GO BY, omdat het personage van Ah Ngor extra diepgang toevoegt.

Maar als ik abusievelijk dacht dat de mooiste scène uit AS TEARS GO BY in Wong Kar-wai’s volgende film DAYS OF BEING WILD uit 1990 zat, waar gaat die laatste film dan echt over? De zo betreurde Leslie Cheung speelt Yuddie, een mooie jongen die niets uitvoert, opgevoed is door een prostitué die weet dat de ouderdom toeslaat en ze niet lang meer in het vak zal kunnen blijven maar hem weigert te vertellen wie zijn echte moeder is, en die zijn vriendinnen slecht behandelt, tegen hen mooie praatjes verkoopt maar hen dumpt als ze zich willen binden. Dat gaat eerst zo met de schuchtere Su Li-zhen (Maggie Cheung), die in een voetbalstadion werkt, en daarna met de brutale nachtclubdanseres Mimi (Carina Lau). Andy Lau speelt de politieagent die verliefd wordt op Su Li-zhen wanneer ze haar hart bij hem uitstort over hoe ongelukkig ze is, maar hij wordt matroos en komt later op de Filipijnen Yuddie tegen, die daar op zoek is naar zijn moeder. DAYS OF BEING WILD is wellicht de meest deprimerende film van Wong, alles is in koud groen opgenomen, het regent voortdurend, humor ontbreekt totaal, de eenzaamheid is absoluut en het noodlot niemand gunstig gezind. In de laatste scène introduceert de film Chow Mo-wan (Tony Leung Chiu-wai), zo een brug slaand met IN THE MOOD FOR LOVE, waar hij een personage met dezelfde naam speelt, dat verliefd wordt op Su Li-zhen (opnieuw Maggie Cheung). Ook spelen ze met die naam allebei in 2046, maar dat is feitelijk het vervolg op IN THE MOOD FOR LOVE. Of het bij DAYS OF BEING WILD om dezelfde personages gaat wordt niet duidelijk, maar in 2046 verschijnt ook Carina Lau weer als Mimi. Ik wil weten of ik indertijd het verband tussen deze film en de andere twee gemist heb, dus ziet het ernaaruit dat de komende tijd veel Wong Kar-wai in mijn speler te vinden zal zijn, maar dat is geenszins een straf.

Woody (Bruce Dern) is een oude chagrijnige man met een alcoholprobleem (“Wat moet je hier anders?” legt vroegere vriendin Peg Nagy (Angela McEwan) later in de film uit) die ervan overtuigd is dat hij een winnend lot van een miljoen dollar in handen heeft, dat hij wil verzilveren. Hij wil daarom vanuit Billings, Montana, naar Lincoln, Nebraska, om de prijs op te halen, zo'n vijftienhonderd kilometer, te voet omdat iedereen weet dat het nep is, hij niet meer mag rijden en niemand hem wil brengen. Omdat zijn vrouw Kate (June Squibb) helemaal gek van hem wordt neemt zoon David (Will Forte) hem mee en rijden ze samen naar Lincoln. Omdat ze onderweg Hawthorne passeren, waar ze vandaan komen en waar Woody’s broer nog woont, doen ze het stadje aan en wordt een familiereünie georganiseerd. Ook Kate en Davids broer Ross (Bob Odenkirk) gaan erheen. Ze ontmoeten allerlei mensen van vroeger, onder wie zijn oude zakenpartner Ed Pegram (Stacey Keach), met wie hij indertijd gebrouilleerd is geraakt, en terecht ontdekt nu ook David. NEBRASKA van Alexander Payne uit 2013 is een tragikomische roadmovie, waarin David veel meer te weten komt over zijn ouders dan een kind ooit over zijn ouders wil weten, met uitstekend spel van vooral Dern en Squibb, en in prachtig zwartwit de weidse landschappen van het midwesten, een treurige regio vol achterlijk volk, en je snapt goed waarom Trump president van dat land is. Mijn god, je zult er maar opgroeien, en wonen. Al verpakt hij het in humor, in alles merk je dat Payne er net zo over denkt, hoewel hij wel met sympathie kijkt naar Woody en David. En naar Peg Nagy. En, al is het met sardonisch plezier, naar Kate.

Binnen de familie is Hannah (Mia Farrow) de betrouwbare rots in de branding, die almaar geeft, en wel uit de goedheid van haar hart. Haar flegmatische zus Lee (Barbara Hershey) heeft een relatie met de misantropische kunstschilder Frederick (Max von Sydow) en de andere zus Holly (Dianne Wiest) is een onzekere onsuccesvolle actrice met een coke-verleden die het nu probeert in de catering, samen met de onbetrouwbare April (Carrie Fisher). Ook Hannah is actrice, net als hun moeder Norma (Maureen O’Sullivan, ook in het echt Farrows moeder). Hannah is getrouwd met Elliot (Michael Caine), die verliefd is op Lee. En dan loopt er ook nog Hannah’s ex Mickey (Woody Allen) rond, een hypochondrische tv-producent, die de zin van het leven onderzoekt (en vindt wanneer hij in de bioscoop naar DUCK SOUP van The Marx Brothers kijkt). Om deze personen draait het in Woody Allens HANNAH AND HER SISTERS uit 1986. We volgen hen voor een jaar, tussen twee Thanksgivingdinners in in Hannah’s huis, waarvoor Mia Farrows echte appartement werd gebruikt. “Ik was er toch al de hele tijd, dus waarom de film niet daar opnemen,” zei Allen hierover, in die tijd in een relatie met Farrow. Het is een van de topfilms binnen Allens oeuvre geworden, gezeur van zeer hoge kwaliteit, wat vooral te danken is aan het uitzonderlijke acteerwerk van de drie zussen, Wiest voorop (maar wanneer is zij niet goed?) die er dan ook een Oscar voor kreeg, net als Allen voor het uitstekende scenario. Ook Caine kreeg een Oscar, terwijl ik hem, of liever zijn personage, erg vervelend vind.

Totdat ik de film gisteren weer eens zag behoorde THE UNTOUCHABLES (1987) voor mij tot de goede films van Brian De Palma. De film is nu behoorlijk in mijn waardering gedaald. De straten van Chicago, de interieurs, het ziet er allemaal nogal nep uit, veel te clean of te gemaakt rommelig. Het scenario van David Mamet gaat met zevenmijlslaarzen door het verhaal heen om dan binnen de scène spanning op te bouwen, zoals het wachten in de hut bij de Canadese grens, en blijkt dan soms totaal overbodig, zoals de zo geroemde trappenscène op het Centraal Station van Chicago. Is het nooit iemand opgevallen dat die kinderwagen helemaal niet de trappen af hoefde te donderen, Elliot Ness had hem al helemaal boven en hoefde hem nog maar een klein duwtje van de trap weg te geven, maar hij duwt hem de verkeerde kant op. Puur effectbejag. Verder is Kevin Costner als Elliot Ness wel ideaal gecast, degelijker en saaier kom je ze nauwelijks tegen, maar Sean Connery speelt zijn personage Malone met veel te veel superieure zelfingenomenheid, wat niet bij het personage past. En waarom wordt de Cubaan Andy Garcia altijd gecast als Italiaan? Hij doet het, voor zover hij ruimte krijgt van Costner en Connery, trouwens prima. De show wordt gestolen door Robert De Niro, over the top maar toch binnen de perken. Wat me opviel was dat hoe De Niro zijn rol van Al Capone invult bijna één op één gekopieerd is door Trump, de warrige logica, de onvoorspelbaarheid, het narcisme, tot aan de typische handgebaren toe. Dat is lachwekkend en tegelijkertijd griezelig, eng zelfs, maar er zit een zekere logica in. Trump is inmiddels zo ver heen dat het me niet zal verbazen als hij eerstdaags zal toegeven dat Al Capone zijn grote voorbeeld is.

In Roman Polanski’s CHINATOWN (1974) onderzoekt privédetective Jake Gittes (Jack Nicholson) in 1937 corruptie en moord met betrekking tot de watervoorziening van woestijnstad Los Angeles. Centraal in de zaak staat Evelyn Mulwray (Faye Dunaway), de weduwe van de vermoorde eigenaar van de waterleiding-maatschappij en dochter van de oprichter ervan, Noah Cross (John Huston), die op de achtergrond nog alle touwtjes in handen heeft, ook bij de politie. Vader en dochter zijn echter ernstig gebrouilleerd. Het scenario van Robert Towne vertelt een nogal ondoorzichtig verhaal maar het zit perfect in elkaar en was goed voor een Oscar. De hele geschiedenis wordt, net zoals bij een klassieke hard-boiled detective, met de nodige sarcastische humor verteld vanuit één personage, in dit geval dus Gittes. Zijn vertellende voice over is op het laatste moment geschrapt, zodat de kijker zelf niet meer weet dan Gittes zelf. Hoewel hij het bed deelt met Evelyn Mulwray blijft Gittes haar mevrouw noemen. Cross vraagt hem op een gegeven moment op agressieve wijze of Gittes met zijn dochter slaapt. Saillant detail: in werkelijkheid waren Nicholson en Hustons dochter Anjelica net een relatie begonnen. De fatalistische eindscène speelt zich af in Chinatown, waar Gittes vroeger als politieagent gewerkt heeft. Het was lang voordat Nicholson zichzelf ging parodiëren en hij speelt hier overtuigend en krijgt prima tegenspel van Dunaway en Huston. Het moet voor Polanski, die zelf ook nog even meedoet als degene die met een mes Gittes’ neus bewerkt, een hell of a job zijn geweest te werken met de altijd lastige Dunaway, de luie en eigenzinnige Nicholson en de als bully bekend staande iconische grootheid Huston, en dan nog wel in de stad waar niet lang ervoor zijn vrouw vermoord werd. Het leverde in elk geval een fantastische film op.

In zijn extreem lange carrière speelde Harry Dean Stanton maar weinig hoofdrollen. Bijna niet te bevatten voor een acteur die elke film waarin hij al is het maar een kleine bijrol speelt meerwaarde geeft, maar waar. Net voor zijn dood kreeg hij nog eenmaal de kans in LUCKY (zie aldaar), die prachtige ode aan hem als negentigplusser, maar zijn rol als Travis in Wim Wenders’ PARIS, TEXAS (1984) is en blijft zijn meest iconische acteerprestatie. Na vier jaar rond-gezworven te hebben keert Travis terug in de bewoonde wereld van Los Angeles, waar zijn broer Walt (Dean Stockwell) en zijn vrouw Anne (Aurore Clement) zijn zevenjarige zoon Hunter (Hunter Carson) opgevangen hebben, en opgevoed alsof het hun eigen zoon is. Na weer te zijn geacclimatiseerd gaan Travis en Hunter op zoek naar Jane (Nastassja Kinski), de verdwenen geliefde van Travis en moeder van Hunter. Ze vinden haar in Houston, waar ze in een peepshow-gelegenheid werkt. De scène waarin hij in de derde persoon zijn verhaal doet over hun relatie en waarin Jane er gaandeweg achterkomt wie zich aan de andere kant van het spiegelende glas bevindt blijft extreem hartverscheurend. En de hereniging van Hunter met Jane niet minder. Al heb ik de film al ontelbare keren gezien, ik houd het dan niet droog, zelfs niet in gezelschap zoals deze keer. Het scenario van Sam Shepard en L. M. Kit Carson (Hunter Carsons vader) is op het randje, eigenlijk erg simpel maar ook bijzonder effectief. Menig regisseur had er een sentimentele draak van gemaakt, maar de briljante regie van Wenders, het prachtige camerawerk van Robby Müller, de sterke soundtrack van Ry Cooder en het uitmuntende, doorleefde spel van zowel Stanton als Kinski tillen de film ver boven zichzelf uit en maken er een superieure tearjerker van.

Dr Vollin (Bela Lugosi) is behalve een briljant arts ook geobsedeerd door Edgar Allan Poe, de dood en folteringen. Hij identificeert zich met de raaf en in zijn kelder bevinden zich martelwerktuigen zoals beschreven in de boeken van Poe, waaronder the pit and the pendulum en de kamer waarvan de muren zich naar elkaar toe bewegen. Nadat hij het leven van Jean Thatcher (Irene Ware) gered heeft, dochter van een belangrijk rechter (Samuel S Hinds), wordt hij verliefd op haar en nadat de rechter dat geweigerd heeft omdat hij Vollin maar een eng mannetje vindt bedenkt Vollin een plan om wraak te nemen op de rechter en zich Jean alsnog toe te eigenen. Als instrument gebruikt hij de misdadiger Bateman (Boris Karloff), die hij aan de linkerkant van zijn gezicht mismaakt heeft om hem met de belofte de schade te herstellen in zijn macht te krijgen en houden. Maar bankrover en moordenaar Bateman heeft nog wel degelijk moreel besef. THE RAVEN (1935) van Lew Landers aka Louis Friedlander is een klassieke Universal horror die nog steeds erg genietbaar is. Opmerkelijk is het verschil tussen de twee horroriconen: terwijl Lugosi het moet hebben van zijn sinistere voorkomen en vertrouwt op overdreven theatraal acteren, speelt Karloff subtiel, is in staat achter zijn mismaakte gezicht voorzichtig te laten doorschemeren wat in hem omgaat, je ziet zijn morele worsteling. Ik heb het al eens eerder gesteld: Boris Karloff was een briljant acteur, die wat mij betreft niet onderdoet voor, pak ‘m beet, Brando of De Niro. Overigens heeft deze THE RAVEN inhoudelijk niets te doen met Roger Cormans gelijknamige film van dertig jaar later, behalve natuurlijk de connectie met Poe, en het gegeven dat Karloff in beide films speelt, maar wel heel andere rollen.

In een film noir doet het hoofdpersonage vaak vanuit een terugblik via een voice over zijn verhaal; dat is meestal een niet erg betrouwbare vertelwijze, maar Johnny Farrell (Glenn Ford) maakt het in GILDA (1946) van Charles Vidor wel erg bont. Hij is een aan lager wal geraakte gokker die gered wordt door Ballin Mundson (George Macready), die in Buenos Aires een illegaal casino bezit, en vandaaruit andere schimmige zaakjes doet. Johnny klimt vlug op en is al snel Ballins vertrouweling en plaatsvervanger. Op een dag komt Ballin na een reis terug met zijn nieuwe vrouw, Gilda (Rita Hayworth). Het is meteen duidelijk dat Johnny en Gilda een verleden hebben en dat zulks niet goed afliep. Gilda wordt in de film neergezet als de femme fatale, maar dat lijkt slechts zo omdat we haar zien door Johnny’s ogen, wat de kijker niet meteen doorheeft. Wanneer de film vordert en we Gilda en wat haar motiveert beter leren kennen blijkt ze dat helemaal niet te zijn. Johnny is een trouw werknemer van Ballin, die eruit ziet als een SS’er zonder uniform. Dat hij zich ook zo gedraagt weten we via Gilda, terwijl Johnny loyaal aan de man blijft. Haat en liefde liggen in de film erg dicht bij elkaar, zo dicht dat het onderscheid niet meer te maken valt, want haat is geperverteerde liefde. De hartstocht die Johnny en Gilda in hun haat voor elkaar leggen is zinderend, gepassioneerder dan de meeste liefdesscènes in welke film dan ook. De onderlinge chemie tussen Ford en Hayworth spat bijna letterlijk van het scherm en genereert zoveel spanning dat het de kijker hartkloppingen bezorgt. Hoewel Hayworth in veel films zingt horen we nooit haar eigen stem, behalve in één scène in GILDA, wanneer ze met de gitaar in de hand Put the Blame on Mame zingt, en dan snap je niet (en zij zelf trouwens ook niet) waarom ze niet vaker zelf mocht zingen. Dat liedje raakt trouwens de kern waar de film om gaat.

Onder de Limburgse crew die elk jaar het Filmfestival Rotterdam bezocht ontstond een gezamenlijke afkeer van de films van Olivier Assayas. Hij stond voor ons symbool voor navelstaarderig geneuzel, was voor ons een prominent exponent van wat wij de relatiezeurfilm noemden. De door ons slechtst beoordeelde film van het festival kreeg in ons jaarlijks verslag ervan de Assayas Award. Neem nou IRMA VEP uit 1996. Je zou gezien het thema denken dat hij het deze keer anders sou aanpakken. Het gaat over een filmregisseur, René Vidal (Jean-Pierre Léaud), het symbool voor de Franse intellectuele film, die zijn beste tijd heeft gehad en alleen nog maar prutswerk aflevert. In THE HEROIC TRIO, een martial arts film uit Hongkong, ziet hij de actrice Maggie Cheung en hij haalt haar naar Parijs om een film met haar te maken, een remake van LES VAMPIRES, een klassieke Franse serial uit de tijd van de zwijgende cinema. Hij wil Maggie in de hoofdrol, of eigenlijk, hij wil Maggie in een strak latex pakje filmen. We volgen Maggie, die dus zichzelf speelt, hoe ze in een haar volkomen vreemde omgeving terechtkomt en zich er verloren voelt, al doet een deel van de crew nog zo zijn (voornamelijk: haar, Nathalie Richard) best haar erin te betrekken. De opnames van de film verlopen rampzalig en Vidal krijgt een zenuwinzinking. In werkelijkheid zag Assayas Maggie Cheung tijdens een festival en werd meteen verliefd op haar; hij deed de jaren erna alle mogelijke moeite om contact met haar te krijgen om een film met haar te maken. Het is dus niet eens een film over het maken van een film, maar een film over het maken van de film die gemaakt wordt. Het lijkt wel Mohsen Makhmalbaf, maar in tegenstelling tot de Iraanse meester maakt Assayas er een potje van, met vooral geneuzel en oninteressant en irritant gedoe. Met de muziek op de soundtrack (Sonic Youth, Serge Gainsbourg, Ali Farka Touré met Ry Cooder) is niets mis, en Maggie Cheung is haar gracieuze zelf, een genot om haar te zien, vooral als ze gewoon een beetje om zich heenkijkt en het geneuzel om zich heen lijdzaam ondergaat. Je ziet bij haar achter het beleefde lachje en pogingen om deel van het gezelschap te worden de wanhoop toenemen, en is dat wel geacteerd? Niettemin krijgen Cheung en Assayas een relatie maar tijdens de volgende film die ze samen maken, het best wel aanvaardbare CLEAN, overhandigt ze hem tijdens de opnames de echtscheidingspapieren. Soms is de film moeilijk te volgen omdat tegen en met Cheung Engels gesproken wordt en Fransen die Engels spreken, dat is bijna een taal op zich.

Welke film ga ik kijken op kerstavond? Ik had NIGHT OF THE LIVING DEAD en LET THE RIGHT ONE IN klaarliggen om uit te kiezen, maar wilde toch een beetje in de kerststemming komen met iets luchtigs, voor de hele familie. Een film die je zomaar met kerstmis op de tv zou kunnen zien. Nee, geen SISSI of IT’S A WONDERFUL LIFE. Wat dacht je van HOW TO MARRY A MILLIONAIRE van Jean Negulesco uit 1953? Het was een van de eerste cinemascopefilms en zo ongeveer de eerste in stereo. Het gaat over drie modellen die een miljonair aan de haak willen slaan en daarvoor samen een duur penthouse in New York huren: de slimme wat hooghartige Schatze (Lauren Bacall), de oliedomme Loco (Betty Grable) en de, als ze haar bril niet draagt en die draagt ze nooit met een man in de buurt, stekeblinde Pola (Marilyn Monroe). Het is een onbezorgde en nog steeds erg leuke komedie, prima geacteerd door de drie sterren, daarbij ondersteund door Rory Calhoun, David Wayne, Fred Clark, Cameron Mitchell en William Powell. Natuurlijk eindigt Schatze bij de man tegen wie ze, een rode draad gedurende de film, talloze malen zegt dat ze hem hierna nooit meer wil zien, die geen ‘grease monkey’ blijkt te zijn maar een echte miljonair. Ook de andere twee vinden de liefde. Zo hoort dat in dergelijke films. De film levert enkele knipogen naar de wereld buiten het gesloten romantisch realisme, zeker in die tijd nog een sine qua non in Hollywood. Wanneer Pola (Monroe) een rood badpak showt wordt gezegd dat diamonds are a girl’s beste friend, daarbij refererend aan Monroe’s vorige film GENTLEMEN PREFER BLONDES, waarin ze het bewuste liedje zingt. Het leukst is wanneer Schatze (Bacall) zegt dat ze van oudere mannen houdt, zoals, hoe heet die oude vent uit THE AFRICAN QUEEN alweer? Ze doelt natuurlijk op Humphrey Bogart, Lauren Bacalls man. Je zou verwachten dat met drie sterren samen er gegarandeerd onderlinge heibel zou komen maar de drie werden vriendinnen en trokken samen op, en dat zie je in de film. Puur gedachteloos entertainment, maar als het zo goed gemaakt wordt als deze film, niets op tegen, integendeel.

SOLARIS uit 2002 van Steven Soderbergh is geen remake van de gelijknamige film van Tarkovski (zie direct hierboven) maar een nieuwe verfilming van het boek van Stanislas Lem. Omdat beide films hetzelfde bronmateriaal gebruiken komen de verhaallijnen grotendeels overeen, al wijkt het einde nogal af (maar blijft in essentie overigens gelijk). Ook hanteert Soderbergh hier een bedachtzame stijl, net als Tarkovski, vol onderhuidse dreiging, daarbij geholpen door de magnifieke muziekscore van Cliff Martinez (drummer bij de laatste incarnatie van Captain Beefheart & The Magic Band). Hoewel de verklaarde atheïst Soderbergh wel degelijk zo nu en dan een religieuze, existentialistische insteek laat doorschemeren is zijn SOLARIS meer een verhaal over schuldgevoel, menselijke liefde en moraal. Hij concentreert zich veel meer op de voorbije relatie tussen Chris Kelvin (George Clooney) en Freya, zoals Hari nu heet (Natascha McElhone), en spiegelt deze aan wat tussen Kelvin en de Solaris-Freya gebeurt. Sterker nog, de Solaris-Freya spiegelt zichzelf voortdurend aan de Aarde-Freya. Dat maakt deze film meer een onconventioneel liefdesverhaal in een science fiction setting dan de abstractere, een uur langer durende versie van Tarkovski. Dat wil niet zeggen dat Soderberghs interpretatie niet geslaagd is. Integendeel, hij maakt er een sterke film van, met prima spel van Clooney en McElhone, naast de, als altijd, erg krachtig spelende Viola Davis en de mafketel Jeremy Davis.

De Duitse expressionistische film was geen lang leven beschoren, minder dan tien jaar in de jaren 20 van de vorige eeuw, maar bleek van grote invloed voor de ontwikkeling van de cinema. Enkele kenmerken ervan zijn de zeer contrastrijke belichting, veelal met slechts één spot op slechts één punt gericht, de zware makeup van de acteurs, het expressieve acteren, de duistere onderwerpen (zoals gekkenhuizen) en de geschilderde decors, altijd chaotisch en schots en scheef, het doolhof dat het menselijke brein is aldus als omgeving gevisualiseerd. De film noir en de horror zijn niet denkbaar zonder het Duits expressionisme. Met het vroege meesterwerk DAS KABINETT DES DR. CALIGARI uit 1920 van Robert Wiene begon het zo ongeveer. Het is een raamvertelling, waarin Franzis (Friedrich Fehér) vertelt over hoe eens in zijn geboortestad een Dr. Caligari (Werner Krauß) op de kermis een act had met de somnambule Cesare (Conrad Veith), die als hij wakker was voorspellingen deed die uitkwamen. Zo voorspelde hij dat Franzis’ vriend bij het ochtendgloren zou sterven, en inderdaad, hij wordt dan vermoord. Meer moorden vinden plaats. Hun vriendin Jane (Lil Dagover) wordt ontvoerd door Cesare maar hij kan het niet over het hart verkrijgen haar te vermoorden. Dan ontdekt Franzis wie Caligari echt is: de directeur van het gekkenhuis. Maar dan komt de vraag op of de verteller van het verhaal eigenlijk wel een betrouwbare bron is. De versie die ik heb is, ondanks de Franse uitgave, de Amerikaanse versie die twintig minuten korter is dan het origineel van 72 minuten, terwijl nota bene op de hoes staat dat hij 100 minuten duurt. Met de andere film op de dvd, GENUINE, ook van Wiene uit dezelfde periode, wordt het nog bonter gemaakt: de 88 minuten durende film duurt hier slechts 3 minuten. Conrad Veidt zal later in CASABLANCA spelen; ook Fehér en Wiene zullen de nazi’s ontvluchten, terwijl Krauß zich zal ontpoppen als rasechte nazi en Dagover op zijn aardigst gezegd een nazi-meeloper wordt.

Topregisseur en Oscarwinnaar Asghar Fahradi heeft gelukkig uit het totaal mislukte Spaanse uitstapje van TODOS LO SABEN (zie aldaar) de conclusie getrokken dat hij beter op zijn plek is in Iran, en neemt daar revanche met het opnieuw sterke A HERO (GHAHREMAN, 2021). Zijn films zijn weliswaar universeel maar ook diep geworteld in de Iraanse cultuur en zeden. In deze film zit Rahim (Amir Jadidi) in de gevangenis omdat hij een schuld aan zijn voormalige schoonbroer niet kan afbetalen. Hij krijgt twee dagen verlof om de schuld te vereffenen. Zijn vriendin Farkhondeh (Zahar Goldoost) heeft een tas met gouden munten gevonden en hij komt in de verleiding die te verkopen, maar zijn geweten speelt op en hij onderneemt actie om de eigenaar van de tas te vinden. Dat gebeurt en de tas met goud wordt teruggegeven. Wanneer het management van de gevangenis dit ter ore komt zoeken ze de publiciteit op en wordt Rahim tegen wil en dank een held. Een NGO die de belangen van gevangenen behartigt zamelt geld voor hem in, maar het is niet het hele bedrag. De schuldeiser gaat niet akkoord, vindt de ophemeling van Rahim hypocriet (en heeft daar een punt) en is onbarmhartig. Dan verschijnen berichten in de sociale media die Rahims verhaal in twijfel trekken en moet Rahim de vrouw van wie de tas met goud is terugvinden. Dat lukt niet. Niet alleen de goedgelovige naïeve Rahim is slachtoffer van de sociale media campagne, maar ook de gevangenisdirectie en de NGO. En door het gebrek aan empathie krijgt de schuldeiser zijn geld niet. Iedereen verliest. Het is een verhaal over geweten en eer geworden waarin kleine leugentjes om bestwil door toedoen van de geruchtenmachine die sociale media heet desastreuze gevolgen krijgen. De film vertoont veel overeenkomsten met Fahradi’s vroege film THE BEAUTIFUL CITY (zie aldaar).

Vanwege het overlijden deze week van de Hongaarse regisseur Béla Tarr trok ik een dvd uit de kast met een vroege film van hem die ik nog niet gezien had. THE OUTSIDER (SZABADGYALOG) speelt zich eind jaren zeventig af en concentreert zich op András, een ambitieloze jongeman die viool speelt, werkt als verpleger, ontslagen wordt vanwege zijn alcoholgebruik, en in een draadstaalfabriek terechtkomt, en uiteindelijk diskjockey wordt in een treurig buurtcentrum. Hij heeft een pasgeboren zoon bij een vrouw die hem afwijst. Hij is de beroerdste niet maar het is de rode draad in zijn leven: afgewezen worden (vrouwen) en weggestuurd worden (werk, conservatorium). Hij krijgt een relatie met Kata, ze trouwen maar vanwege geldproblemen en zijn passiviteit loopt dat ook niet bepaald op rolletjes. Op de bruiloft is er geen gezicht te zien waar een glimlach vanaf kan. András’ beste vriend overlijdt tijdens de bruiloft aan een overdosis. De priester zegt op de begrafenis: “Doordat hij zo jong gestorven is blijft hem tenminste een zwarte toekomst bespaard.” Ten slotte wordt András opgeroepen voor militaire dienst. De titel slaat minstens net zo op de plek die de film inneemt in Tarrs oeuvre als op het hoofdpersonage. De film is opgenomen in kleur, hoe vaal ook, en werkt vooral in close ups; een typisch grauwe Oostblokfilm. Tarr heeft zijn eigen stijl nog niet gevonden, geen magnifieke zwart-wit totalen, geen tijd die bevroren lijkt. Wat me opvalt is de gelijkenis met mij en de mensen om me heen uit die tijd: hetzelfde lange haar, scheiding in het midden, baard, soms woest zoals bij András’ broer, en dezelfde lamlendigheid: No Fun, No Future. Dat leefde dus net zo in het Oostblok als in het westen.

Een tijdje geleden bij de beschrijving van IRMA VEP (zia aldaar) noemde ik Olivier Assayas’ CLEAN (2004) best wel aanvaardbaar, geheel de lijn volgend dat Assayas naar mijn oeroude mening niet in staat is goed werk af te leveren. Is dat wel zo? Denk ik er nu nog steeds zo over? Tijd dus om CLEAN uit de kast te pakken en in de dvd-la te schuiven. De film gaat over Lee Hauser en Emily Wang, een rockmuzikantenechtpaar dat aan de heroïne is. Dat hij een junkie is geworden, niet meer in staat is goede muziek te maken en er geld mee te verdienen is volgens iedereen om hem heen aan haar te wijten. Wanneer hij aan een overdosis sterft komt zij in de gevangenis. Hierna wil ze breken met het verleden, zweert de drugs af en wil hun zoontje, die bij Lee’s ouders in Canada opgroeit, weer zien. Maar iedereen laat haar in de steek, al is de bitch van weleer getemd en een schuchtere vrouw geworden. We volgen Emily en zien de tegenslagen, zien haar opkrabbelen en haar leven weer op orde krijgen. Het eerste deel van de film is vintage Assayas, een hoop maar matig interessant gedoe rondom verziekte onderlinge relaties, maar dan, op driekwart van de film, wanneer Emily mede dankzij de schoonvader met het gouden hart haar zoontje weer ziet, gebeurt er iets magisch. Het weerzien van Emily met haar zoontje is zo vanzelfsprekend gefilmd, zo ontdaan van elk (melo)drama dat het juist sterk ontroert. De scène erna, wanneer ze de dierentuin bezoeken, is juist door de eenvoud en natuurlijkheid het hoogtepunt van de film. De rol van Emily is door Assayas speciaal voor zijn toenmalige bijna ex-vrouw Maggie Cheung geschreven en zij draagt de hele film met prachtig spel, waarvoor ze in Cannes de prijs voor beste actrice won; het bleek haar laatste rol te zijn voordat ze zich uit de filmwereld terugtrok. Nick Nolte zet als haar schoonvader een sterke, diep empathische rol neer. Verder met Don McKellar, Jeanne Balibar en Béatrice Dalle. De soundtrack van vooral Brian Eno is magnifiek, het gastoptreden van Tricky is erg leuk, en op het laatst mag Maggie Cheung zich nog begeleid door David Roback (Mazzy Star) bewijzen als zangeres, een verrassing van Assayas voor Cheung, wier lang gekoesterde wens om in een film te mogen zingen in vervulling ging, een soort echtscheidingscadeau. Ze is dus ook een goede zangeres!

Voor THE BLACK CAT (1934) gebruikte regisseur Edgar G. Ulmer de verwijzing naar Edgar Allan Poe alleen maar om publiek te lokken, want het verhaal had maar weinig te maken met de Amerikaanse schrijver. Boris Karloff en Bela Lugosi spelen hier voor het eerst samen, nog zeven films zullen volgen. Een pas getrouwd Amerikaans paar Peter en Joan Alison (David Manners en Jacqueline Wells) strandt op hun huwelijksreis in Hongarije. Medepassagier Dr Vitus Werdegast (Lugosi) brengt hen naar het huis van architect Hjalmar Poelzig (Karloff), waar hij zelf op weg naartoe is. Werdegast verdenkt Poelzig van misdadige praktijken tijdens de oorlog, waaronder zijn eigen gevangenschap en het verdwijnen van zijn vrouw Karen (Lucille Lund). Wanneer Poelzig Joan ziet wil hij haar gebruiken voor zijn geplande satanische nieuwemaansritueel. Peter en Joan doen vergeefse pogingen te ontsnappen, terwijl Poelzig Werdegast uitdaagt voor een partij schaak om de ziel van Joan. Joan ontdekt intussen dat Poelzig getrouwd is met de dochter van Karen en Werdegast (opnieuw Lucille Lund). THE BLACK CAT moet het niet zo hebben van het verhaal, dat niet erg logisch en consistent is, maar valt vooral visueel op, vanwege de belichting en de krankzinnige architectuur van Poelzigs huis, geïnspireerd door het Duitse expressionisme. Ook de botsing van de twee horrorgiganten, beiden hier op hun sinistere best, maakt van de film een bezienswaardigheid.

Voor een echte verfilming van Poe's THE BLACK CAT, door Dario Argento, zie TWO EVIL EYES

Zoals zo veel Amerikaanse regisseurs van zijn generatie begon ook Martin Scorsese in de stal van producent Roger Corman. Hij maakte er BOXCAR BERTHA (1972), naar de autobiografische roman van Bertha Thompson, hoewel eraan getwijfeld wordt of deze vrouw echt bestaan heeft. De film speelt zich af in het zuiden van de VS tijdens de Grote Depressie. De titelrol is voor Barbara Hershey in pas haar tweede hoofdrol. Na haar vaders dood waar een rijke landeigenaar schuld aan is, komt ze in contact met Big Bill Shelly (David Carradine, in die tijd in een relatie met Hershey), een communistische vakbondsman die strijdt tegen de uitbuiting door de spoorwegen (geleid door Sartoris, gespeeld door zijn vader John Carradine). Uiteindelijk vormen zij een kwartet met de yankee gokker Rake (Barry Primus) en de zwarte spoorwegarbeider Von (Bernie Casey), om de rijken te beroven, van hen te stelen en hen te overvallen, en de buit aan de onderdrukten te geven, waarbij ze achternagezeten worden door een soort Jansen en Janssen, maar wel van de schietgrage en meedogenloze soort (onder wie we Victor Argo herkennen, die heel vaak in films van Scorsese zal gaan meespelen). De film drukt ons bij hernieuwd zien met de neus op het feit dat wat we nu bij de VS zien, niets nieuws onder de zon is: het is altijd een racistische schurkenstaat geweest, en ICE heeft er, al was het toen onder een andere naam, altijd Gestapo-achtige praktijken op nagehouden. Men beweert wel dat waarlijk grote kunst alleen ontstaat in miserabele omstandigheden, en, al ben ik het maar beperkt eens met de stelling, inderdaad: de kunst is in de VS altijd van een zeer hoog niveau geweest. Toen ik de film voor het eerst zag was ik echter 13 en had ik alleen oog voor de engelachtige en onschuldige uitstraling van Hershey. Behalve het reizen per trein in lege goederenwagons waren haar twee naaktscènes ook zo ongeveer het enige wat ik me van de film kon herinneren. Zelfs de choquerende slotscène was ik vergeten. De film past in het rijtje van BONNY & CLYDE, BLOODY MAMA en BADLANDS, is vaak gewelddadig maar kent ook komische momenten en geeft ruimte aan Scorsese’s dan al ontluikende filmische talent.

In OUT OF TIME (2003) speelt Denzel Washington Matt Whitlock, een goedgelovige en weinig ambitieuze sheriff op een van de Florida Keys. Hij staat op het punt om te scheiden van Alex (Eva Mendes), die wel meer wil en rechercheur in Miami is geworden, en hij heeft een stiekeme relatie met Ann Merai (Sanaa Lathan), die getrouwd is met Chris, een agressieve ex-sporter (Dean Cain). Zij heeft echter kanker en hij steelt in beslag genomen drugsgeld uit de politiekluis voor haar behandeling. Wanneer het huis van Anne Merai en Chris uitbrandt, twee verkoolde lijken worden gevonden en het opzet blijkt, weet Matt dat alles naar hem zal wijzen en hij moet zich tot het uiterste inspannen om de zich opstapelende sporen in zijn richting weg te werken voordat Alex, die op de zaak gezet is, ze ontdekt. Hoe hij dat klaarspeelt, meer dan of hij het klaarspeelt, bepaalt de voortgang van de film (en de titel). Het is een gelikte politiefilm met neo-noir elementen geworden, met prettige acteurs, er zit vaart in en, zoals gebruikelijk in dit soort Hollywoodfilms, een enorme plottwist. Niet bijzonder, maar je verveelt je niet. Als de slonzige komische sidekick zien we John Billingsley (dokter Phlox in Star Trek: Enterprise) als patholoog-anatoom. De eindscène, een geforceerd happy ending, verziekt echter met terugwerkende kracht al het popcornplezier dat je aan de film hebt beleefd.

Hoewel zowel de film die ik gisteren weer zag (OUT OF TIME, zie aldaar) als die van vanavond als neo-noirs te boek staan, kan het verschil niet groter zijn. ROMEO IS BLEEDING uit 1993 van Peter Medak, die eerder THE KRAYS maakte, is een groezelige film over corrupte, moreel uitgebluste politieman Jack Grimaldi (Gary Oldman), die in de zak zit bij maffiabaas Falcone (Roy Scheider) en de opdracht krijgt huurmoordenaar Mona Demarkov (Lena Olin) om te brengen. Hoewel Grimaldi getrouwd is met Natalie (Annabella Sciorra) en er ook een vriendinnetje op na houdt (Juliette Lewis) wordt hij verliefd op de o zo gevaarlijke, maniakale maar ook erg verleidelijke Mona. Hij komt tussen twee vuren, beide meedogenloos en niet van plan hem ergens mee weg te laten komen. ROMEO IS BLEEDING behoort tot de in die tijd erg populaire Nouvelle Violence substroming en is nihilistisch deprimerend van toon, daarbij geholpen door de sterke jazzy muziekscore van trompettist Mark Isham. Met name Oldman, Sciorra en Scheider zetten prima rollen neer, maar Olin is me te zeer over the top. “Je weet best het verschil tussen goed en kwaad,” zegt Falcone tegen Grimaldi, “alleen interesseert het je niet.” Falcone heeft niet helemaal gelijk, want Natalie vertegenwoordigt voor Jack het goede, waar het werkelijk om gaat, en de scènes tussen Jack en Natalie zijn de enige momenten in de film waarin je iets anders voelt dan leegte en cynisme, namelijk melancholie en de laatste resten van liefde. De eindscène, en daar heb je het totale contrast met OUT OF TIME weer, is van een gruwelijke verlorenheid en doet pijn in je hart.

Film is manipulatie. Film dwingt de kijker bewust in een richting die bij volle verstand nooit genomen zou worden, zelfs verafschuwd. Neem nou A TIME TO KILL (1996) van Joel Schumacher, een bombastische legal thriller naar een boek van John Grisham. Mississippi, heden. Carl Lee (Samuel L Jackson) vermoordt de twee redneck nazi’s die zijn 10-jarige dochter Tonya gruwelijk mishandeld en verkracht hebben. De jonge gepriviligeerde advocaat Jake Brigance (Matthew McConaughey) verdedigt hem. Freddie Lee (Kiefer Sutherland), de broer van een van de verkrachters, richt een nieuwe afdeling van de Ku Klux Klan op, in feite omdat een zwarte man een proces krijgt. De film is zo gemaakt dat alle sympathie bij Carl Lee ligt. Dat is ook niet moeilijk want de film kent weinig subtiliteit en stelt de liefhebbende zorgzame zwarte bewoners van het dorp recht tegenover de van haat en racisme doordrenkte kring rondom Freddie Lee. Bovendien is wat het meisje overkomt enorm gruwelijk en begrijpen we helemaal waarom de man het recht in eigen hand neemt. Dat argument komt in de film verschillende keren naar voren. Maar begrijpen, met iemand sympathiseren, is niet per se het recht laten prevaleren. We bevinden ons als kijker dus in de situatie dat we met hart en ziel eigenrichting goedkeuren, er zelfs bij juichen. Want, zo stelt de film, als we in een rechtstaat hadden geleefd zou eigenrichting niet nodig zijn. Dat moge zo zijn, en de VS zijn nooit een rechtstaat geweest en nu al helemaal niet meer, maar precies dat argument hanteert de andere kant ook. Ook de lynchers zijn ervan overtuigd dat ze met hun acties de krakkemikkige rechtspraak corrigeren. En wat als het andersom was geweest, dezelfde truc toepassend waarmee Brigance in zijn slotpleidooi de jury uiteindelijk overtuigt? Door het ijzersterke acteren van Jackson en McConaughey en de manipulatieve kracht van Schumacher (en Grisham) keren we de rechtstaat de rug toe en begeven we ons in een moreel moeras. Ook ik, al heb ik het voorrecht wel in een redelijk functionerende rechtstaat te leven, waarin bovendien de gruwel van juryrechtspraak niet voorkomt.

Omdat de mensheid er niets van bakt besluit de Chairman zijn dienaren, mannen met hoeden, naar beneden te sturen om ervoor te zorgen dat, als de mens te zeer afwijkt van de uitgestippelde route, zij kunnen ingrijpen zodat de mens het pad weer gaat dat voor hem bepaald is. THE ADJUSTMENT BUREAU uit 2011, naar een verhaal van Philip K Dick, geeft een erg bureaucratische interpretatie van God en zijn engelen. David Norris (Matt Damon) is een veelbelovend maar ook te impulsief politicus en verliest de verkiezingen, maar het is de bedoeling dat hij ooit president wordt. Dan mag hij echter geen relatie krijgen met veelbelovend danseres Elise (Emily Blunt), want hun liefde voor elkaar zou zo allesbepalend zijn dat beider maatschappelijke ambities uit het oog verloren raken. Maar ook engelen maken foutjes en zo ontmoeten de twee elkaar toch en hoe hard ze ook worden tegengewerkt met aanpassingen van hogerhand, hun zich aangetrokken voelen tot elkaar, daar valt niet tegen op te corrigeren, zelfs niet als Thompson (Terence Stamp), een soort aartsengel, ingeschakeld wordt. In feite is de film niet meer dan een uitwerking van de spreuk die in elk geval vroeger in elke schoolagenda stond, zelfs bij Mavo-gangers: Amor Omnia Vincit. Liefde overwint alles, en noopt zelfs de Chairman het beoogde plan voor hen aan te passen. De film wordt met vaart verteld en op de een of andere manier past de bonkige charme van Damon goed bij de natuurlijke charme van Blunt, en is een originele manier gevonden om het cliché van de ware liefde die zich niet laat beteugelen in een fris jasje te steken. De andere, filosofische vraag, in hoeverre de vrije wil bestaat en in welke mate we zelf bepalen wat we doen, blijft onderbelicht.

DRÔLE DE DRAMA uit 1937 is een volkomen maffe komedie van regisseur Marcel Carné en schrijver Jacques Prévert, ook samen verantwoordelijk voor LES ENFANTS DU PARADIS (ooit door een vriendin uitgeroepen tot beste film aller tijden). Het speelt zich af in Engeland en gaat over een bisschop die ten strijde trekt tegen misdaadlectuur, en als getuige zijn neef opvoert, een botanist die boeken schrijft over mimosa, niet wetend dat de neef onder pseudoniem de misdaadboeken schrijft waar hij zo tegen te hoop loopt. Dan verdenkt de bisschop op bezoek bij zijn neef hem ervan zijn vrouw te hebben vermoord (die hem slechts ontloopt vanwege diens nare karakter), en schakelt Scotland Yard in, die onder het motto ‘de misdadiger keert altijd terug naar de plaats van het misdrijf’ gewoon in het huis gaat zitten wachten. Totale chaos breekt uit, tot oproepen tot lynchpartijen aan toe, want de massa waait met elke wind en elke nieuwe verdachte mee. Verder loopt er een jongeman rond die altijd een fiets bij zich heeft, ook als hij ergens naar binnen gaat, een slachter die geen dieren slacht omdat hij van dieren houdt en daarom juist de slagers vermoordt, een misdaadjournalist die altijd dronken is en slaapt en in zijn dromen de misdaden oplost, de melkman die omdat hij verliefd is op het dienstmeisje elke dag melk komt brengen, zodat de hele keuken vol staat met wel honderd flessen melk, en de extreem rijke tante van de twee neven, die voortdurend haar hond Canada zoekt, die al jaren dood is, zo Engeland in zijn hemd zettend. Een onmogelijk na te vertellen, bizarre komedie.